Lwów, lata 30, Plac Akademicki. Kawiarnia Szkocka po prawej, Cafe Roma po lewej, oddzielone od siebie ulicą Freta.

Kocham anegdoty, zbieram ich mnóstwo, pokazują one wielkich ludzi w normalnych, banalnych sytuacjach. A dzisiaj zmobilizowała mnie Nela przekazując mi link o nowej książce o Stefanie Banachu. Jaki to jest wspaniały obiekt anegdotyczny.

Drogi Nasz Matematyk, jako typowy profesor, prowadził „dzikie” życie, nie odżywiał się prawidłowo, ciągle nie miał pieniędzy, przesiadywał godzinami w kawiarniach, a swoje pomysły matematyczne zapisywał na skrawkach papieru, serwetkach i na … – ale to za chwilę.

Na początku Panowie Matematycy przesiadywali w latach 20. w położonych w pobliżu Uniwersytetu kawiarniach, najpierw w Cafe Roma przy Placu Akademickim we Lwowie, a ponieważ Nasz Rodak (i nie tylko on) miał coraz większe kłopoty z uregulowaniem zaległych rachunków w tym lokalu całe towarzystwo przeniosło się do … sąsiedniej kawiarni – „Szkockiej”. “Szkocka” była zawsze lokalem o najbardziej niejednolitej publiczności spośród wszystkich kawiarń lwowskich: profesorowie uniwersytetu i zakochane pary, stare plotkarki i samotni czytelnicy gazet, bibliofile i bilardziści, żydowska inteligencja i studenci z pobliskiego Domu Akademickiego, wszystkie stany i sfery, klasy i rasy, wyznania i upodobania żyły tu zgodnie.

Wielką zaletą tej kawiarni było serwowanie znakomitych ciastek, a także… marmurowe blaty stolików, na których można było szybko pisać, i co ważniejsze, szybko z nich ścierać. Stolik najważniejszy należał do Stefana Ba­nacha, Hugona Steinhausa, Stanisława Ulama, Władysława Orlicza, Antoniego Łomnickiego i Stanisława Mazura. Rezultaty dyskusji zapisywano ołówkiem chemicznym na blatach stolików i następnego dnia uczestnicy dyskusji zjawiali się z karteczkami w ręku i już na trzeźwo próbowali odcyfrować swoje wczorajsze gryzmoły i uporządkować je w logiczną całość. Trzeba stwierdzić z żalem, że wiele cennych osiągnięć Banacha i jego uczniów przepadło z wielką szkodą dla nauki polskiej, wskutek braku staranności u adeptów tej szkoły, przede wszystkim zaś samego Banacha. Zresztą, gdyby nie pomoc asystentów i przyjaciół, chyba żadna praca Banacha nie dotarłaby do drukarni, tak nieporządną szatą zewnętrzną się odznaczały. Pewnej jesieni “sesja matematyczna” w kawiarni przeciągnęła się do… wczesnych godzin przedpołudniowych, a jej rezultatem był dowód pewnego twierdzenia z teorii przestrzeni Banacha. Niestety, rozumowania nie udało się odtworzyć, szczęśliwi uczestnicy “sesji” zapisali go chemicznym ołówkiem na blacie stołu, który starannie zmyła niczego nieświadoma sprzątaczka.

Toteż wielką zasługą żony Banacha, Łucji Banachowej, było zakupienie zeszytu w twardej okładce i powierzenie go płatniczemu “Kawiarni Szkockiej” z poleceniem wydawania go na życzenie każdemu matematykowi. I w tym roku mija 75 lat od tego wydarzenia.

W ciągu kilku lat powstała z tego zeszytu tak zwana dziś “Księga Szkocka”, zawierająca zbiór problemów, jakie matematycy przebywający we Lwowie stawiali sobie nawzajem (a zarazem i całemu światu) wraz z ich rozwiązaniami. Każdy, kto stawiał problem, fundował nagrodę dla odkrywcy rozwiązania. Nagrody były różne – mała kawa, butelka wina, podróż do Genewy na szwajcarską potrawę, lub żywa gęś. Wszystkie problemy zapisane w Księdze można znaleźć tu (na samym dole).

Mentorem, a zarazem największym przyjacielem Banacha był Hugo Steinhaus, starszy od niego o 5 lat, należący do mojej kolekcji „prawdziwych Polaków”, celny aforysta, z najpiękniejszym: „Mędrzec widzi w lustrze głupca, głupiec przeciwnie” i najsłynniejszym: „Moim największym odkryciem matematycznym jest Stefan Banach”. I to właśnie Hugo Steinhaus po wojnie przepisał ręcznie (dokładnie słowo po słowie!) księgę i w 1956 roku wysłał tę kopię do Los Alamos, do Stanisława Ulama. Ten księgę przetłumaczył, po czym skopiował w 300 egzemplarzach (na własny koszt) i te kopie rozesłał do przyjaciół oraz rozmaitych uniwersytetów w różnych krajach. Książka stała się słynną i wielu matematyków prosiło Ulama o dalsze kopie. Próśb tych było w ciągu kolejnych lat tak wiele, że w Los Alamos zdecydowano o następnym wydaniu w 1977 roku, a dwa lata później, w maju 1979 w North Texas State University odbyła się “Scottish Book Conference”. Przedstawiona na Międzynarodowym Kongresie Matematycznym w Edynburgu w 1958 r. wywołała zrozumiałą sensację wśród Szkotów, nie orientujących się, że jej związek ze Szkocją jest właściwie żaden.

Jak słynna była to Księga świadczy fakt, że gdy w dn. 6 listopada 1936 r. Stanisław Mazur postawił problem nr 153 i ufundował za jego rozwiązanie jako nagrodę gęś, to szwedzki matematyk Per Enflö, który to zagadnienie rozwiązał w 1972 roku, przyjechał specjalnie do Warszawy, aby odebrać nagrodę.

Nową Księgę Szkocką prowadził Hugo Steinhaus w latach 1946 – 1958 we Wrocławiu. I pomyśleć, że dzisiaj przedstawiciel Europejskiej Rady Badań przy Komisji Europejskiej w sprawie powołania Europejskiego Instytutu Technologicznego mówi: „Wrocław ma dużą szansę, bo ma informatykę, która wiele zawdzięcza Steinhausowi i tradycji Kawiarni Szkockiej”.

Najwspanialsze anegdoty związane z osobą Stefana Banacha

Banach nie znosił dostosowywać się do formalnych procedur akademickich, więc gdy zarzucono mu, że będąc znany na całym świecie ze swoich osiągnięć naukowych nie ma doktoratu, to zaproponowano mu zdawanie egzaminu –Banach jednak odmówił. Więc jego koledzy wymyślili podstęp. Na samą pracę doktorską wzięli niepublikowaną publikację Banacha, a egzamin… Banach był entuzjastą dyskusji naukowych, w związku z tym, jak usłyszał, że jest grupa osób, która chce przedyskutować z nim szereg problemów, niesłychanie się zapalił. Po przybyciu na spotkanie z tą grupą z zapałem odpowiadał na wszystkie pytania i bardzo był zdziwiony, gdy następnego dnia się dowiedział, że właśnie zdał egzamin doktorski.

Tuż przed wybuchem wojny do Banacha do Lwowa przyjechał John von Neumann, aby nakłonić go do emigracji do USA. Miał ze sobą czek, podpisany przez Norberta Wienera, na którym tenże postawił tylko jedną cyfrę: „1”, a Banach miał dopisać za tą „1” tyle zer, ile tylko zechce. A ten odpowiedział spokojnie, że nie zna liczby zer, które by mu zrekompensowały Polskę, Lwów i Kawiarnię Szkocką.

Kiedy indziej Stanisław Mazur postawił problem, a Hermann Auerbach postanowił nad nim pomyśleć i go rozwiązać. Aby uczynić to zadanie bardziej interesującym Mazur postanowił ufundować za rozwiązanie butelkę wina. Na to Auerbach: “A, w takim razie ja rezygnuję. Mnie wino szkodzi”.

Podczas odbywającego się w 1983 roku w Warszawie Międzynarodowego Kongresu Matematyków kilku matematyków z zagranicy zobaczyło na tramwaju napis „Banacha”. Koniecznie chcieli tę ulicę zobaczyć, pojechali więc tym tramwajem, a gdy dojechali na pętlę, zobaczyli tam sporej wielkości niezabudowany teren. Stwierdzili wówczas zgodnie, że nie jest to “ulica Banacha”, a raczej “przestrzeń Banacha”.

Ale się rozpisałem – wybaczcie!